مقدمه (ص. ۷–۸)
نسخه هشتم PMBOK® نگاه مدیریت پروژه را از «مجموعهای از فرآیندهای خطی» به یک سیستم پویا و یکپارچه تغییر داده است.
در این نسخه، پروژه نه یک خط زمان با فعالیتهای پشتسرهم، بلکه مجموعهای از تعاملات همزمان میان هفت حوزه کلیدی است که هرکدام نقش حیاتی در خلق ارزش پروژه دارند.
این هفت دامنه، چارچوبی برای مدیریت یکپارچه پروژه فراهم میکنند:
-
Governance (جایگزین Integration)
-
Scope
-
Schedule
-
Finance (جایگزین Cost)
-
Resources
-
Stakeholders
-
Risk
در این مقاله و در ادامه مقالات قبلی، هر حوزه عملکردی را براساس محتوای استاندارد PMBOK® ۸ (ص. ۷ تا ۱۰۲ راهنما) بهصورت ساده، کاربردی و با مثالهای EPC و IT بررسی میکنیم.
۱) Governance Domain — حاکمیت پروژه (ص. ۱۲–۲۲)
Governance در PMBOK® ۸ یعنی چگونگی اعمال تصمیمگیری، کنترل، شفافیت و پاسخگویی در پروژه.
مفاهیم کلیدی Governance (ص. ۱۳–۱۸)
-
حاکمیت، چارچوب مدیریت پروژه را تعریف میکند.
-
شامل ساختار تصمیمگیری، نظارت، مدیریت تغییرات و انطباقهای قانونی است.
-
تعیین میکند چه کسی چه تصمیمی را، چگونه و با چه اختیاراتی اتخاذ میکند.
چرا Governance مهم است؟ (ص. ۱۹–۲۱)
Governance ضعیف یعنی:
-
تصمیمگیری سلیقهای
-
تغییرات غیرکنترلشده
-
Claims و اختلافات
-
کاهش اعتماد ذینفعان
Governance قوی یعنی:
-
شفافیت
-
پاسخگویی
-
پیشبینیپذیری
-
انضباط عملیاتی در پروژه
مثال EPC:
اگر فرآیند رسمی مدیریت تغییر وجود نداشته باشد، TQ، VO یا NCRها بدون کنترل وارد پروژه میشوند، منجر به آشفتگی و نهایتا Claims میشوند.
مثال IT:
در پروژههای دیجیتال، نبودن حاکمیت قوی باعث تغییرات بیپایان در Features و Scope میشود و محصول هرگز «Ready for Release» نمیشود.
۲) Scope Domain — محدوده و تحویلها (ص. ۲۳–۳۹)
Scope Domain مشخص میکند چه چیزی تولید میشود، چرا تولید میشود و چه چیزی در محدوده نیست.
مفاهیم کلیدی (ص. ۲۴–۳۱):
-
فهم نیاز واقعی ذینفعان
-
تعریف تحویل شدنی ها (Deliverables)
-
تعیین معیار پذیرش (Acceptance Criteria)
-
ساختار محدوده (WBS / PBS / Backlog)
چالش اصلی Scope در نسخه هشتم:
PMI تأکید میکند که Scope فقط فهرست کارها نیست—بلکه مجموعهای از نتایج است که باید ارزش ایجاد کنند.
مثال EPC:
ساخت یک مخزن دقیقاً طبق نقشه انجام میشود، اما طراحی اولیه نیاز فرآیندی را درست درک نکرده لذا محصول با نیاز واقعی همخوانی ندارد.
مثال IT:
توسعه یک Feature که مشتری آن را نمیخواهد یعنی فعالیت انجام شده، اما «ارزش خلق نشده».
۳) Schedule Domain — زمانبندی پروژه (ص. ۴۰–۵۵)
زمانبندی فقط یک Gantt Chart نیست؛ یک سیستم مدیریت زمان، توالی، وابستگیها و پیشبینی است.
مفاهیم کلیدی Schedule (ص. ۴۱–۵۰):
-
تعریف فعالیتها
-
وابستگیها (Predecessors / Successors)
-
مسیر بحرانی (Critical Path)
-
محدودیتها (Constraints)
-
Forecast زمان پایان
در محیط Agile (ص. ۵۱–۵۴):
-
Sprint Planning
-
Burndown
-
Velocity Tracking
-
Incremental Delivery
مثال EPC:
تأخیر ۳ روزه در تحویل یک تجهیز یعنی تأخیر تست، که منجر به تأخیر Pre-commissioning و نهایتا تأخیر Startup میشود.
مثال IT:
اتمام اسپرینتها بدون تحویل Increment قابل استفاده، یعنی شکست Schedule، حتی اگر «فعالیتها کامل شده باشند».
۴) Finance Domain — هزینه و تحلیل ارزش (ص. ۵۶–۷۱)
در نسخه هشتم، تمرکز از «هزینه» به سمت Value Realization و مدیریت مالی یکپارچه حرکت کرده است.
مفاهیم کلیدی Finance (ص. ۵۷–۶۶):
-
برآورد هزینه
-
بودجهبندی
-
جریان نقدی (Cash Flow)
-
کنترل هزینه
-
Earned Value Management
-
پیشبینی هزینه نهایی (EAC)
-
تحلیل ارزش (Value Assessment)
مثال EPC:
پروژهای که از بودجه ۳۰٪ تجاوز کند، حتی اگر بهموقع تحویل شود، طبق PMBOK® ۸ «ناموفق» محسوب میشود.
مثال IT:
توسعه یک قابلیت پرهزینه که فقط ۵٪ کاربران از آن استفاده میکنند یعنی ارزش ایجاد نشده است.
۵) Resources Domain — منابع انسانی، فیزیکی و سازمانی (ص. ۷۲–۸۵)
Resources Domain تمام منابعی را شامل میشود که تحقق پروژه را ممکن میسازند.
مفاهیم کلیدی (ص. ۷۳–۸۲):
-
جذب و تخصیص پرسنل
-
ظرفیت تیم
-
مدیریت عملکرد و توسعه افراد
-
تجهیزات، ابزار و مواد
-
لجستیک و محدودیت منابع
-
تحلیل بهرهوری
مثال EPC:
کمبود نیروی جوشکار –» توقف ناحیه –» تأخیر در تجهیزات بعدی –»خسارت و Claim
مثال IT:
Burnout توسعهدهندگان –» کاهش کیفیت –» افزایش Bug –» کاهش سرعت تحویل
۶) Stakeholders Domain — مدیریت ذینفعان (ص. ۸۶–۹۴)
نسخه هشتم تأکید میکند که ذینفعان فعالترین عامل موفقیت یا شکست پروژه هستند.
مفاهیم کلیدی (ص. ۸۷–۹۲):
-
شناسایی ذینفعان
-
تحلیل قدرت و علاقه
-
برنامهریزی ارتباطات
-
مدیریت انتظارات
-
مشارکت فعال
-
حل تعارض
مثال EPC:
اعتراضات محلی –» توقف کارگاه –» تأخیر چندماهه –» افزایش هزینه
مثال IT:
عدم مشارکت کاربران –» عدم پذیرش محصول –» شکست تحول دیجیتال
۷) Risk Domain — ریسک و عدمقطعیت (ص. ۹۵–۱۰۲)
در PMBOK® ۸، ریسک یک فعالیت جانبی نیست؛ بخشی دائمی و طبیعی از پروژه است.
مفاهیم کلیدی (ص. ۹۵–۱۰۰):
-
شناسایی تهدیدها و فرصتها
-
تحلیل کیفی و کمی
-
طراحی پاسخها
-
پایش مستمر
-
مدیریت فرصتها (Opportunity Management)
-
یادگیری سازمانی از تغییرات
مثال EPC:
خرید تجهیزات از Vendorهای جدید بدون سابقه –» ریسک کیفیت –» تأخیر –» Claim
مثال IT:
استفاده از تکنولوژی جدید –» ریسک فنی بالا –» نیاز به پروتوتایپ اولیه
چگونه دامنهها با هم تعامل دارند؟ (ص. ۸–۱۱)
Domains مستقل نیستند—آنها یک سیستم یکپارچه هستند:
-
Governance مسیر تصمیمگیری را تعیین میکند
-
Scope مشخص میکند چه چیزی باید تولید شود
-
Schedule تعیین میکند چه زمانی تحویل شود
-
Finance مشخص میکند آیا ارزش ایجاد شده یا نه
-
Resources توان اجرای کار را فراهم میکنند
-
Stakeholders مسیر پروژه را حمایت یا تهدید میکنند
-
Risk بر تمام تصمیمات تأثیر میگذارد
مدیر پروژه باید تمام دامنهها را بهطور همزمان مدیریت کند، نه یکی پس از دیگری.
جمعبندی
هفت حوزه عملکردی PMBOK® ۸ چارچوبی مدرن، منعطف و مبتنی بر ارزش برای مدیریت پروژه ارائه میدهند.
این نگاه جدید مدیر پروژه را قادر میسازد:
-
سیستممحور فکر کند
-
روی چند جبهه همزمان کار کند
-
تصمیمگیری مبتنی بر ارزش داشته باشد
-
با پیچیدگی و عدمقطعیت سازگار شود
در مقاله ششم به سراغ Tailoring میرویم—قلب نسخه هشتم که مشخص میکند چگونه روش مدیریت پروژه را برای هر پروژه سفارشی کنیم.
